Krzywcza - Trzy Kultury

Krzywcza - pełna wspomnień...

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
Polish English French German Irish Russian Ukrainian
Krzywcza.eu - Dla wszystkich, którzy dobrze wspominają lata spędzone w Krzywczy.

Krzywcza - krótka historia miejscowości

Email Drukuj PDF

Pierwsze pisane wzmianki o Krzywczy pochodzą z roku 1353, kiedy to przy podziale wsi Hnatkowice wymieniany jest jako świadek Kdewko Krywecki. Kilkakrotnie wzmiankowana jest Krzywcza w różnych dokumentach w 1397 r. Następny dokument dotyczący miejscowości pochodzi z roku 1398. Dowiadujemy się z niego, że w tym czasie posiadała już prawa miejskie. Tak, więc jej początki sięgają kilkadziesiąt lat wstecz od wspomnianej daty. Musiała się też dobrze rozwijać, skoro stała się miasteczkiem. Pierwsza osada, a wcześniej grodzisko istniało na terenie obejmującym obecną szkołę podstawową i kilka sąsiadujących ze sobą zabudowań. Archeolodzy znaleźli tam wiele śladów świadczących, że istniała tam osada pochodząca z VIII - XIII w. Z najnowszych badań wynika, że w XIII w. [a może jeszcze wcześniej], istniała tam miejscowość lokowana na prawie niemieckim. Teren ten w przeszłości znajdował się pomiędzy dwiema odnogami Sanu, a w późniejszym czasie otoczony był bagniskiem i wieloma stawami. Stąd prawdopodobnie pochodzi nazwa miejscowości, którą S.Rospond wywodzi od starosłowiańskiego słowa "kri", oznaczającego teren podmokły lub bagnisty. Istnieje też miejscowy przekaz ustny o istnieniu osady o nazwie Błodźce, co może wiązać się z poprzednim wywodem. Inną etymologię pochodzenia nazwy miejscowości podaje K. Rymut, wywodząc ją od nazwy osobowej Krzywiec względnie Krzywek, co jego zdaniem potwierdza dokument z 1397 r., w którym użyto nazwy Crzywca.
W XIV w. miejscowość została przeniesiona na wyższe i suchsze miejsce, wiązało się to z lokacją miasteczka na prawie niemieckim. Przez wiele lat obok siebie istniał Stary i Nowy dwór. Ich właścicielami byli bracia Jan i Szymon synowie Dziersława z Brześcia. Sam zaś Dziersław herbu Godula (zawołanie: Mozgawa) był właścicielem wsi Brzeście w pobliżu Jędrzejowa w Małopolsce jeszcze w roku 1414.
W 1446 r. Krzywcza należała do braci Rafała i Habra (Chabra). Istniał tu wtedy dwór obronny, blech, młyn i kościół. W 1486 Rafał z Krzywczy powiększył uposażenie parafii. W tym okresie znajdowało się tu wiele stawów rybnych, dziś nie istniejących. Rozwinięta była produkcja zboża. Wiele też było pól, na których uprawiano hreczkę, a to przyczyniało się do rozwoju bartnictwa. W tym też czasie w Krzywczy istniały liczne barcie.
W XVI w. Po ożenku Małgorzaty Krzywieckiej z Aleksandrem Orzechowskim miasteczko przeszło w ręce rodziny Orzechowskich herbu Oksza. Źródła historyczne świadczą o tym, że przez długie lata klucz krzywiecki był własnością tego wielkiego rodu i przechodził wielokrotnie z pokolenia na pokolenie. W roku 1518 nastąpił podział dóbr Krzywcza między Stanisławem - pisarzem przemyskim oraz Janem i Aleksandrem Orzechowskim. W latach 1541 i 1542 Krzywcza uzyskała przywilej na organizowanie jarmarków rocznych i targów tygodniowych. W 1547 r. miał miejsce podział dóbr Krzywcza, Żurawice (obecnie Żurawiczki koło Przeworska), Barańczyce i Brześciany między ks. Stanisławem Orzechowskim - kanonikiem przemyskim a Mikołajem Orzechowskim pisarzem przemyskim. W 1549 r. spisano przyjacielską ugodę między Mikołajem Orzechowskim i braćmi względem podziału pól, łąk i pastwisk w Krzywczy, a w 1586 r. nastąpił podział między braćmi Janem i Pawłem Orzechowskim dóbr Krzywczy i Woli Krzywieckiej. W 1619 miał miejsce podział dóbr Krzywcza między Jakubem i Janem Orzechowskim.
W 1620 r. Krzywcza przechodzi w ręce Ostrowskich (zapewne herbu Leliwa). Z tego też okresu najprawdopodobniej pochodzi herb Krzywczy - Leliwa. Na błękitnym polu złota gwiazda sześciopromienna pomiędzy rogami złotego księżyca.W 1624 r. odnotowano pożar miejscowości spowodowany najazdem Tatarów. Spłonął wtedy również drewniany kościół. Po pożarze, z pewnością za niską cenę, kupił miasteczko wraz z okolicznymi wsiami Marcin z Siecina Krasicki, wojewoda podolski. Zniszczenia musiały być bardzo duże, gdyż Krzywczę ponownie lokowano na prawie magdeburskim. Odpowiedni Przywilej wydał król Zygmunt III Waza w sobotę po uroczystości św. Marcina biskupa w roku 1624. Dla wzmocnienia obronności nowy dziedzic tych dóbr zbudował zameczek, który wyposażony był w działa, śmigownice i moździerze. Ufundował także murowany kościół, który oprócz funkcji sakralnej wchodził w system obronny miejscowości. Wspierał również finansowo i obdarowywał przywilejami parafie greckokatolickie istniejące w jego włościach. Marcin Krasicki wojewoda podolski zmarł bezpotomnie w roku 1631. Jego dobra przeszły na zonę Barbarę , a następnie na bratanka Marcina Konstantego Krasickiego podczaszego i kasztelana ziemi przemyskiej. W wyniku podziału dóbr po Marcinie Konstantym w roku 1672 starszy jego syn Jerzy, stolnik przemyski, otrzymał Krzywczę, Wolę Krzywiecką i Średnią. Młodszy syn, Aleksander, wszedł w posiadanie Kupnej i Chyrzynki. Następnie po Jerzym Krzywcza, Wola krzywiecka i Średnia wróciły do Orzechowskich. Mianowicie Samuel Orzechowski, kasztelan przemyski, właściciel wsi Krzywcza i Izdebki (zmarł przed rokiem 1702) był dziedzicem Krzywczy już w 1692 r. Na mocy dekretu trybunalskiego z roku 1723 względem spadku po Aleksandrze Krasickim Kupnę i Chyrzynę otrzymali Woronowiczowie. W 1717 r. w środę przed uroczystością św. Franciszka Wyznawcy Krzywcza otrzymała przywilej od króla Augusta II organizowania 8 jarmarków rocznie. W 1722 r. właścicielem Krzywczy był Hieronim Orzechowski
Miasto podczas władania przez Orzechowskich było ogrodzone parkanami, a zamek i kościół stanowiły główne punkty obronne. Na początku XIX w. nabył Krzywczę, Wolę krzywiecki, Średnią, Chyrzynę i Chyrzynkę Joachim Boznański, cześnik kruszwicki, którego córka Józefa wniosła Średnią w posagu swemu mężowi Jerzemu hrabiemu Bukowskiemu. W roku 1814 od Krystyny z Siarczyńskich Boznańskiej kupił Krzywczę, Wolę krzywiecki i Chyrzynkę Józef Benedykt Pawlikowski, który testamentem z 1829 r. zapisał "po wieczne czasy" 5% od 500 dukatów rocznie na Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie. Należną kwotę jego spadkobiercy wpłacali do 1939 r. Najmłodsza córka Pawlikowskiego, Teofila, dostała w wianie klucz krzywiecki z obowiązkiem wybudowania cerkwi i dzwonnicy przy kościele, szkoły i domu dla nauczyciela. Ze zobowiązań tych wywiązała się tylko częściowo. Wychodząc za mąż wniosła te dobra swemu mężowi Kazimierzowi hr. Starzeńskiemu. Po odkupieniu Średni od Bukowskich Teofila sprzedała [odstąpiła] klucz krzywiecki Adamowi hr. Starzeńskiemu w roku 1838, który wywiązał się z dalszych zobowiązań nałożonych przez Palikowskiego - wybudował cerkiew w Chyrzynce oraz dzwonnicę w Krzywczy i szkoły.
W 1872 r. dobra krzywieckie kupił Bolesław Jocz herbu Godziemba. W wieku XVIII i początku XIX w Krzywczy czynna była gorzelnia, później aż do początku XX w. Browar (spłonął ok. roku 1911). W drugiej połowie stulecia odbywało się tu 12 jarmarków ( 15 I, 3 II, 4 III, 23 IV, 6 V, 3 VI, 24 VII, 2 VIII, 21 IX, 9 X, 11 XI, 20 XII). We wszystkich wsiach klucza istniały karczmy; w samej Krzywczy dwie, jedna dworska, z przejazdowymi sieniami i pokojami gościnnymi. W 1889 r. władze austriackie odebrały im prawo wyszynku. Prom na Sanie łączący Krzywczę z Chyrzyną funkcjonował już przed rokiem 1914. Istniała również masarnia, która funkcjonowała do II wojny światowej, a w czasie okupacji była w użytkowaniu Niemców.
W 1923 r. wżenił się w Krzywczę Emanuel Bocheński, ówczesny starosta przemyski. Ostatnim właścicielem, zgodnie z tamentem Bolesława Jocza, był Stefan Stroński. W wyniku reformy administracyjnej w 1934 r. niektóre gminy utraciły prawo miejskie. Należała do nich m.in. Krzywcza.
Z obu wojen światowych oraz okresu walk z UPA miejscowość wyszła bardzo zniszczona. Z dawnej zabudowy pozostało jedynie kilkanaście domów. Podczas napaści na Krzywczę oddziału UPA w 1946 r. zginęło 8 członków MO i ORMO oraz zostało podpalonych kilka budynków. W rynku 7 X 1984 r. odsłonięto pomnik ku czci poległych.
W krzywieckim dworze przez wiele rezydentem był  lat Jan Chryzostom Zachariasiewicz (ur.1825 r. w Radymnie, zm. 6 V 1906 r. w Krzywczy), dość znany powieściopisarz. W latach 80 - tych XX w. wybudowano na grobie zmarłego trwały nagrobek za staraniem ówczesnego proboszcza ks. Stanisława Lorenca, zapewne finansowane z funduszy Bocheńskich.
W latach 1945 - 47 zmniejszyła się znacznie liczba mieszkańców Krzywczy i całej parafii. Było to wynikiem między innymi akcji wysiedlenia ludności narodowości ruskiej i ukraińskiej na Ukrainę Radziecką w 1945 r., a następnie na tzw. Ziemie Odzyskane w IV 1947 r. w ramach akcji "Wisła". Zaraz po zakończeniu wojny zaczęła funkcjonować 7 - klasowa Szkoła Podstawowa. W 1948 r. kierująca gminą Gminna Rada Narodowa przyjęła program elektryfikacji miejscowości, a w 1950 r. oddano do użytku bibliotekę gminną. W 1954 r. uruchomiono w budynku podworskim Ośrodek Zdrowia. W wyniku ustawy o podziale administracyjnym dnia 10 IV 1954 r. zapadła decyzja, aby podzielić gminę na 2 gromady: Babice i Krzywcza. Gromada Krzywcza składała się z sołectw: Krzywcza, Chyrzyna, Kupna, Reczpol, Ruszelczyce, Średnia i Wola krzywiecka. W roku szkolnym 1968/69 utworzono w Krzywczy Zasadniczą Szkołę Rolniczą, którą umiejscowiono w budynku podworskim. W 1973 r. w wyniku następnej reformy administracyjnej utworzono gminę Krzywcza, która składała się z połączonych gromad Babic i Krzywczy. Pierwszym naczelnikiem gminy został mianowany Ryszard Jancyszyn. W 1991 r. w pierwszych po wojnie wolnych wyborach do samorządu terytorialnego wójtem gminy Krzywcza wybrana została Zofia Lekka.

Piotr Haszczyn

Facebook Google Twitter Myspace Yahoo Blogger Digg Live Reddit Linkedin Icio Furl Techno Poleć na Gadu-Gadu Wykop Śledzik 7821217